Osoby wykonujące wolny zawód, czyli prowadzące działalność na własny rachunek bez zatrudniania pracowników, np. architekci, tłumacze, psychologowie czy artyści, podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w ZUS, o ile nie pracują równocześnie na etacie dającym tytuł do ubezpieczeń.
Zasady opłacania składek dla tej grupy są zbliżone do zasad obowiązujących wszystkich samozatrudnionych. Co miesiąc należy opłacać:
- składkę emerytalną,
- rentową,
- wypadkową (jeśli nie zatrudnia się pracowników, składkę można obniżyć),
- składkę na Fundusz Pracy (jeśli podstawa wymiaru przekracza minimalne wynagrodzenie),
- oraz składkę zdrowotną.
Składka chorobowa jest dobrowolna, ale jej opłacanie daje prawo do zasiłku chorobowego i macierzyńskiego.
Podstawą wymiaru składek może być standardowa kwota minimalna (określana przez przepisy) lub wyższa, zadeklarowana dobrowolnie. Osoby dopiero rozpoczynające działalność mogą skorzystać z ulg, np. „ulgi na start” (przez 6 miesięcy bez ZUS poza zdrowotnym), a następnie z „preferencyjnych składek” przez kolejne 24 miesiące.
Składki ZUS trzeba opłacać do 20. dnia każdego miesiąca za miesiąc poprzedni. Rozliczenia dokonuje się na indywidualny rachunek składkowy, a informacje przekazuje się za pomocą dokumentów ZUS DRA lub DRA cz. II (jeśli prowadzi się więcej niż jedną formę działalności).