Czym są klauzule abuzywne? Klauzule abuzywne, czyli niedozwolone postanowienia umowne, to zapisy w umowie z konsumentem, których nie uzgodniono indywidualnie i które kształtują jego prawa sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385¹ Kodeksu cywilnego). Taki zapis nie wiąże konsumenta, a reszta umowy obowiązuje dalej.
Kiedy zapis jest niedozwolony
Postanowienie jest abuzywne, gdy spełnia łącznie cztery warunki:
- jest w umowie z konsumentem albo z przedsiębiorcą z JDG, dla którego umowa nie ma charakteru zawodowego,
- nie zostało uzgodnione indywidualnie, np. pochodzi z regulaminu lub wzoru umowy,
- kształtuje prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami,
- rażąco narusza jego interesy.
Ocena nie obejmuje głównych świadczeń stron, np. ceny, jeśli sformułowano je jednoznacznie. Ciężar dowodu, że zapis uzgodniono indywidualnie, spoczywa na przedsiębiorcy, który się na to powołuje.
Przykłady klauzul abuzywnych
Art. 385³ KC zawiera listę postanowień, które w razie wątpliwości uważa się za niedozwolone. Najczęściej spotykane w praktyce to:
- wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności sprzedawcy za niewykonanie umowy,
- prawo firmy do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w umowie,
- wysoka kara umowna lub odstępne tylko po stronie konsumenta,
- przyznanie firmie wyłącznego prawa do interpretacji umowy,
- wskazanie sądu właściwego dla siedziby firmy zamiast ustawowej właściwości,
- zapis, że reklamacje rozpatruje się tylko po odesłaniu towaru w oryginalnym opakowaniu.
Głośnym przykładem są klauzule waloryzacyjne w kredytach frankowych, które sądy uznały za abuzywne, co często prowadziło do unieważnienia całych umów.
Skutki dla przedsiębiorcy
| Kto i jak | Skutek |
|---|---|
| Sąd w sporze z konsumentem | zapis nie wiąże konsumenta od początku, reszta umowy obowiązuje |
| Prezes UOKiK w decyzji | uznanie postanowienia wzorca za niedozwolone i zakaz jego stosowania |
| Kara z decyzji UOKiK | do 10% obrotu z roku poprzedzającego nałożenie kary |
| Decyzja wobec firmy | skutek także wobec innych konsumentów, którzy zawarli umowę na tym wzorcu |
Od 17 kwietnia 2016 r. o niedozwolonym charakterze wzorców orzeka Prezes UOKiK w decyzjach administracyjnych. Wcześniej robił to sąd, a wyroki wpisywano do rejestru klauzul niedozwolonych, który nadal można przeglądać jako źródło przykładów. Decyzje UOKiK publikuje się na jego stronie.
Klauzule abuzywne a JDG
Od 1 stycznia 2021 r. ochronę przed klauzulami niedozwolonymi ma także osoba fizyczna z JDG, która zawiera umowę bezpośrednio związaną z działalnością, ale niemającą dla niej charakteru zawodowego (art. 385⁵ KC). Zawodowy charakter ocenia się m.in. po kodach PKD wpisanych w CEIDG. Fryzjer, który kupuje dla salonu system alarmowy, może korzystać z tej ochrony. Ten sam fryzjer kupujący nożyczki już nie. Kody PKD opisujemy w artykule jak zmienić kod PKD w CEIDG.
Jak sprawdzić własny regulamin
- Porównaj zapisy z listą z art. 385³ KC i z decyzjami UOKiK dotyczącymi twojej branży.
- Sprawdź, czy obowiązki i kary są symetryczne dla obu stron.
- Przy zmianach cen i warunków wpisz konkretne, sprawdzalne przyczyny i daj klientowi prawo wypowiedzenia.
- Napisz umowę prostym językiem. Niejasne zapisy interpretuje się na korzyść konsumenta (art. 385 § 2 KC).
Przykład z praktyki
Siłownia ma w regulaminie zapis, że karnet roczny nie podlega zwrotowi w żadnym przypadku, a klient, który zrezygnuje, płaci 500 zł kary. Klientka po 4 miesiącach ma wypadek i zaświadczenie lekarskie o przeciwwskazaniu do ćwiczeń.
- Regulamin nie był negocjowany, a kara działa tylko w jedną stronę.
- Sąd może uznać oba zapisy za abuzywne. Klientka nie zapłaci kary i może dochodzić zwrotu za niewykorzystane miesiące.
- Jeśli podobnych skarg jest więcej, UOKiK może wszcząć postępowanie wobec siłowni.
Właściciel poprawia regulamin: wprowadza możliwość zawieszenia karnetu i rozwiązania umowy z ważnych przyczyn. Wzory umów i ich kolejne wersje łatwiej kontrolować w jednym obiegu dokumentów.
Najczęstsze błędy
- Kopiowanie regulaminów konkurencji bez sprawdzenia zapisów.
- Przekonanie, że podpis konsumenta pod umową „legalizuje” niekorzystny zapis.
- Stosowanie tego samego wzoru dla firm i konsumentów bez zmian.
- Pomijanie JDG, które od 2021 r. w części umów korzystają z ochrony konsumenckiej.
- Ogólne zapisy o zmianie cennika bez wskazania konkretnych przyczyn.
Źródła
- Kodeks cywilny (ISAP)
- Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów (ISAP)
- UOKiK: decyzje i rejestr klauzul niedozwolonych
Szerzej w przewodniku: porządek w małej firmie.
W praktyce: porządek w dokumentach firmowych.
FAQ
Co to są klauzule abuzywne?
To nieuzgodnione indywidualnie zapisy w umowie z konsumentem, które są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Nie wiążą konsumenta.
Jakie są przykłady klauzul niedozwolonych?
Wyłączenie odpowiedzialności sprzedawcy, jednostronna zmiana umowy bez ważnej przyczyny, kary tylko po stronie konsumenta i wybór sądu dla siedziby firmy.
Co się dzieje z umową, w której jest klauzula abuzywna?
Niedozwolony zapis nie wiąże konsumenta, a pozostała część umowy obowiązuje. Wyjątkowo, gdy bez zapisu umowa nie może istnieć, sąd może uznać ją za nieważną.
Czy JDG chronią przepisy o klauzulach abuzywnych?
Tak, od 2021 r., gdy umowa jest związana z działalnością, ale nie ma dla przedsiębiorcy charakteru zawodowego.
Jaka kara grozi za stosowanie klauzul abuzywnych?
Prezes UOKiK może nałożyć karę do 10% obrotu z poprzedniego roku i zakazać stosowania zapisu.
